Эссе "История одного музейного экспоната" на бурятском языке

Борохон дэбтэр. Дайнай үеын дэбтэр. Минии абга Радна-Базар Жамбалдоржиевай дурасхаалай дэбтэр.

Илалта туйла h аар 70 жэл үнгэршэбэ. Гэбэшье үнгэр h эн жэлнүүд тэсэжэ гара h ан тэрэ сагые балартуулжа шадахагүй. Илалтын үдэр хадаа манай арадай баатаршалга, зориг, бата бэхи h үр h үлдые элишэл h эн үдэр юм. Илалтын үдэр манай эхэ орондо эгээл хүндэтэй һайндэр.

Энэ темэ абаһан ушарни хадаа минии абгын Жамбалдоржиев Раднабазарай дайнай үедэ бэшэһэн дэбтэрыень уншажа, шүүмжэлжэ үзэхэдэ, һурагшадта, залуу үетэндэ патриотическа хүмүүжүүлгэдэ ехэ хэрэгтэй материал, музейдэ сэнтэй экспонат гэхэ байнаб. Залуу үетэн гү, али хэн нэгэн энэ дэбтэр уншабал, Эхэ орондоо дуратайгаар, эрхэтэн ё h оной мэдэрэлтэйгээр хүмүүжүүлэгдэнэ. Энэ дэбтэрэй материалтай танилсахадаа хүнүүд хүбүүдэйнгээ хайшан гэжэ хари холын газарнуудаар үхэлтэ дайн соо манайнгаа ерээдүйе хамгаалжа яба h ые сэдьхэлдээ дахин дахин сэгнэнэ бэзэ.

Энэ борохон дэбтэрэй олдо h он түүхэ ехэ h онирхолтой, гайхалтай. Манай бүлэдэ энэ дэбтэр 2010 ондо бии боло h он намтартай. Харин үшөө түрүүн 1995 ондо «Буряад үнэн» сониндо Хориин аймагай Амгаланта нютагай хүбүүн Радна-Базар Жамбалдоржиевай (1923-1953) бэшэ h эн дэбтэр олдобо гэжэ статья гара h ан юм.

Буряадай түрүүшын мэдээжэ поэтесса Цырен-Дулма Дондокова өөрынгөө нүхэр Цыбикжаб Бобоевич Цыдендамбаевай номууд соо h оо энэ дэбтэр олоо h эн. Энэ дэбтэр дээрэ үндэ h элжэ, Ц-Д. Дондокова «Ногоохон отог» гэжэ туужа удхыень хубилгангүй бэшэ h эн байна. Саашадаа энэ дэбтэр Ц-Д. Дондокова Амгаланта нютаг h аа гарбалтай Дондоков Дамба Дампиловичта түрэлхидтэнь үгөөрэй гэжэ хэлэ h эн юм. Юундэб гэхэдэ, тэрэ үедэ Дондоков Д.Д. Хориин аймагай землячествын түрүүлэгшэ байгаа юм.

Борохон дэбтэр хатуу гадартай, h айн зангаараа. Радна-Базар Жамбалдоржиев энэ дэбтэрээ хуушан лата хэлэн дээрэ бэшэ h эн байна. Дэбтэрынь 90 хууда h а эзэлнэ. Энэ дэбтэр дайнай үедэ бэшэгдэжэ байһан гү, али дайнай h үүлдэ бэшэгдээ юм гү мүнөө болоходо мэдэгдэнэгүй.

«Ногоохон отог» гэжэ туужа хэблэгдэ h энэй h үүлдэ манай түрэлхид Ц-Д. Дондоковае Радна-Базар Жамбалдоржиевай тоонто Амгаланта нютагтань урижа уулзалга үнгэргэ h эн, баярые хүргэ h эн байна. Энээн тухай манай музейдэ видео буулганхай кассетэ бии. Энэ дэбтэр музейдэ сэнтэй экспонат гээшэ.

Энэ дэбтэр Дондоков Д.Д. гансата түрэлхидтэнь, маанадта үгөөгүй, харин лата хэлэн h ээ ород хэлэндэ оршуулжа, «Студёный ветерок Амгаланты» гэжэ статья сониндо хэблүүл h эн. Тиигэ h энэй удаа маанадта 2010 ондо үгэ h эн байна.

Энэ дэбтэрынь мүнөө сагта маанадта аргагүй сэнтэй гээшэ, нангинаар хадагалагдажа байдаг.

Дэбтэрэй герой минии абга танкист, гвардии сержант Жамбалдоржиев Радна-Базар Эсэгэ ороноо хамгаалгын агууехэ дайнда 1942 оной февралиин 25- h аа, 1945 он хүрэтэр хабаада h ан, Украинада, Львов шадар дайлалдажа ябатараа, гараа ехээр шархатажа, аргалуулжа нютагаа буса h ан юм.

Энэ дэбтэр соо олон түхэлэй тэмдэглэлнүүд бии: фронт орожо ябаха h аа хойшо үзэ h эн хара h ан байлдаанууд тухай, h анаанда оро h он бодолнууд, Урал h аа ерэ h эн басаганай бэшэг тухай, фотозурагууд гэхэ мэтэ. Харин ехэнхи хубинь дайн тухай бэшээтэй. Аюулта дайнай газарта ябахадаа, бэшэ h эн тэмдэгүүдни бү хосорог, хожом хойно арадтамни ашатай, удхатай, хэрэгтэй байха гэжэ сэдьхэжэ яба h ыень энэ дэбтэр лаб харуулна.

Юундэ, ямар зорилготойгоор энэ дневник Радна-Базар абга бэшээ гээшэб? Минии h анахада, холын хараа бодолтой байгаа гээшэ. Уг гарбалдаа, нютагаархидтаа, буряад орондоо дайнай түүхэ, тэрэ сагай үе тухай дурасхаал үлөө h эн юм.

Радна-Базар Жамбалдоржиев дэбтэрэйнгээ h үүлшын хууда h анда бултанда хандажа, иигэжэ захяа бэшэ h эн байна: « Y ри бэенэрни, аха дүүнэрни энээниие мартангүй ябагты! Иимэ сагта орон нютагтаа, элинсэг хулинсагтаа шүтэн ябагты!».

Абгамни үхэл соогуур ябажа, шархаталгын зоболон гаталжа, нютагаа бусажа ерээ хадаа үри бэеые үдхэжэ, аха дүүнэрээ хаража, үбгэ на h ан боложо, жаргажа h уухаяа яагааб даа. Теэд хэды h айхан хүсэлынь, түсэбынь, найдалынь уршагта дайн та h алаа гээшэб, бараниие үгөөр хэлэхын бэшэ, дамжуулхын аргагүй.

Ямар найдамтай, баатарай шанартай абгатай байгаа гээшэбиб гэ h эн бодолнууд мүнөө дэбтэрыень харахадаа эзэлүүдгүй h анаандамни ороно. Иимэнүүд лэ эрэшүүл байхадаа, аймшагтай h үрөөтэй дайе дабажа, Илалта асараа бшуу. Эсэгын дайнда эрэлхэгээр хабаада h ан абгамни намдаа, түэлхидт өө, нютагаархидтаа хайратай. Агууехэ Илалтын хэрэгтэ сэгнэшэгүй хубитаяа оруул h анайнь, баатарлигаар дайлалда h анайнь түлөө, энэ борохон дэбтэрэйнь түлөө доро дохиноб, хэзээдэшье мартагдахагүй маанадтаа.

Саг ошожол байна, харин энэ дэбтэр соохи материал аргагүй сэнтэй. Энэ дэбтэрыень харахадаа досоомни аргагүй ехэ омогорхол түрэнэ. Иимэ юрын буряад хүбүүн бүхы зондо иимэ дэбтэр үлээ h эн гээшэ. Саашадаа би лата хэлэ шудалжа, энэ дэбтэрыень өөрөө оршуулжа, уншаад абга тухайгаа номшье бэшэхэб гэжэ зорилго табинаб.

Жэлэй ошохо бүри Радна-Базар абгын борохон дэбтэр, эрэлхэг дайшалхы ябадалынь бидэнээр дамжан оршолонто энэ дэлхэй дээрэ омогорхохо одомнай болон хэтэ мүнхэдөө үлэхэ ё h отой.

1. Радна-Базар Жамбалдоржиевай ѳѳрын гараар бэшэһэн дэбтэр.

2. Дондоков Д.Д. «Студёный ветерок Амгаланты», Буряад үнэн //Дүхэриг, 2005 он.